Legionista Jan Raszka

Jan Raszka urodził się w Ropicy 2. maja 1871 r. w rodzinie dróżnika kolejowego Jana i Marii z domu Kisza. Wyrastał w trudnych warunkach materialnych, w wielodzietnej rodzinie. Od młodości wykazywał zainteresowanie i zdolności plastyczne, co spowodowało, że po szkołach ludowych w Pudłowie i Wierzbicy rodzice wysłali go do gimnazjum w Cieszynie. Dorabiał korepetycjami, a ulegając powołaniu wykonywał swoje pierwsze prace rzeźbiarskie. Był też członkiem uczniowskiego stowarzyszenia oświatowego "Jedność" w latach 1887-1892. Na jego talencie poznał się dyrektor Komory Cieszyńskiej, Rudolf Walcher von Uysdal, oraz przebywający w Cieszynie w latach 1888-1891 jako komendant miejscowego garnizonu arcyksiążę Eugeniusz. Raszka m.in. wykonał ich popiersia, także na koniu. Zachęcony przez nich w latach 1892-97 studiował na wydziale malarskim Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, aczkolwiek cały czas zajmował się głównie rzeźbą, wykonał m.in. popiersie księcia cieszyńskiego Albrechta Habsburga (1893 r.). Został też przyjęty na wydział ogólny rzeźby, po czym dostał się do specjalnej szkoły rzeźbiarskiej prof. Zumbuscha. Talent oraz rosnąca renoma zapewniały mu liczne zamówienia w najwyższych kręgach towarzystwa wiedeńskiego, z dworem cesarskim włącznie. W 1900 r. jego alegoryczna grupa pod tytułem: "Przeszłe i przyszłe stulecie", reprezentująca austriacki przemysł artystyczno-brązowniczy, uzyskała złoty medal na światowej wystawie w Paryżu. Zajmował się także medalierstwem, współpracując ze znanym medalierem, profesorem Scharffem, dyrektorem mennicy państwowej. Studia uzupełniające odbył w Paryżu, Londynie, Monachium i Strassburgu. Nie zrywał jednak więzi z rodzinną ziemią, wykonując prace rzeźbiarskie i malarskie m.in. dla kościołów w Ustroniu, Boguminie i Trzyńcu, wykonał też medal upamiętniający 1100 rocznicę legendarnego założenia Cieszyna.

W obliczu wzrastającej niechęci wobec Polaków w artystycznym środowisku Wiednia, co przejawiało się m.in. zakazami wykonywania monumentalnych pomników przez Raszkę, przeniósł się do Krakowa, gdzie od 1902 r. działał jako wykładowca rysunku na wydziale przemysłu artystycznego Wyższej Szkoły Przemysłowej. Prowadził aktywną działalność pedagogiczną i artystyczną, m.in. współpracując przy konserwacji Wawelu. W Krakowie jeszcze przed wojną poznał Józefa Piłsudskiego i innych polskich działaczy niepodległościowych, także w twórczości Raszki tematyka narodowa nabiera coraz większego znaczenia. Konsekwencją tego było zgłoszenie się do Legionów Polskich, dla których, jako "rzeźbiarz wojenny", wykonał cały szereg plakiet i medali pamiątkowych i propagandowych. Po wojnie, od 1922 r. był dyrektorem Szkoły Przemysłu Artystycznego w Krakowie, współzałożycielem Związku Artystów Plastyków i jego prezesem w latach 1919-20. Nadal prowadząc aktywną twórczość artystyczną, m.in. jako autor monumentalnych dzieł zdobiących obiekty publiczne - gmach Sejmu Śląskiego w Katowicach czy Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. Ważną rolę w jego dorobku stanowiły pomniki upamiętniające czyn legionowy i walkę o odrodzoną Polskę. Według jego projektów wzniesiono kilkanaście pomników, m.in. Powstańców w Dziedzicach, Obrońców Śląska w Skoczowie, Poległych w Zawierciu, prezydenta Naruszewicza w Bielsku, Mieszka I w Cieszynie, Łukasiewicza w Krośnie, Powstańców w Katowicach-Bogucicach, Wolności w Cieszynie, Czwórki Legionistów w Kielcach. Kilka lat temu odsłonięty został pomnik Józefa Piłsudskiego w Lublinie według przedwojennego projektu Jana Raszki. Zmarł w Krakowie 23 listopada 1945 r. Pozostawił w rękopisie bardzo interesujący pamiętnik, którego fragmenty opowiadają m.in. o dziełach artysty pokazywanych na wystawie.

dr Janusz Spyra

Zamknięcie okna